Zarys historyczny ubioru

Z dawnych akt i nadań wiemy, że ludność kurpiowska Puszczy Zielonej za­mieszkiwała ziemię nad środkową Narwią już w XIV wieku – o ubiorze jednak z tych czasów nie ma bliższych wiadomości.

Najdawniejszy szczegółowy opis stroju kurpiowskiego z rysunkami znajduje się w „Obrazie (opisie) statystycznym powiatu przasnyskiego” z 1815 r. sporządzonym na życzenie władz administracyjnych ówczesnego Królestwa Kongresowego przez pod- prefekta F. S. Zielińskiego. Rękopis ów znajduje się w Muzeum Czartoryskich w Kra­kowie. Pod rysunkami znajdują się krótkie i niezbyt ścisłe opisy, które rzucają pewne światło na zagadnienie stroju tej części puszczy. Oto ich opis: rysunek pierwszy z pod­pisem „Letki ubiór Kurpiów do którego sukna szafirowego niekiedy używają”.

Kurpiowie rolnik (siedzi) i bartnik. Dylewo, pow. Ostrołęka. Fot. Fr. Malinowski. 1890

Na kolorowej rycinie w tym samym opisie jest przedstawiony młody Kurp w mo­drych obcisłych spodniach do kolan, w cho­dakach plecionych z łyka i okręconych do kolan sznurkami nawłokami. Kamizela modna, szafirowa bez rękawów dzięki czemu wi­dać rękawy koszuli. Kamizela ta, długa po­niżej bioder, jest obszyta u dołu i na przodzie czerwoną tasiemką; u przecięcia z pra­wej strony rząd mosiężnych guzików. Pas na biodrach szeroki około kilku cali z klam­rą na przedzie. Włosy długie spadają na ramiona, na głowie kapelusz pleciony prawdopodobnie z korzeni, łyka lub sło­my. Kurp trzyma prawą rękę w kieszeni u spodni, lewą ręką przytrzymuje krótką strzelbę skałkówkę. Z lewej strony wisi na rzemiennym pasku skórzana torba z klapą.

Strój ten musi być nieco przypadkowy lub może ilustruje resztki dawnych bo z 1794 roku formacji, kiedy to na wezwanie Tadeusza Kościuszki Kurpiowie wysta­wili pułk strzelców. Wszyscy bowiem dawni pisarze mówią o spodniach białych, płó­ciennych lub brązowych sukiennych, ani razu zaś nie wspominają o spodniach sza­firowych. Na rysunku torba myśliwska jest zbyt mała, a sznurowanie nawłok winno być raczej nieco wyżej kostek (Gerson). Kapelusz letni mógł być i taki, choć zimowy był ze zbitej wełny.

Kobiety w kaftanach. Rys.W. Gerson. Tygodnik Ilustrowany, 1881

Pod drugim rysunkiem podpisano: „Zwyczajny ubiór Kurpianek, do którego niekiedy fartuch płócienny szczególnie mężatki przydają”. Na rysunku tym widać młodą Kurpiankę w letniej chustce na głowie, związanej z tyłu, włosy rozpuszczone na ramiona. Kurpianka jest odziana w koszulę z długimi rękawami zakończonymi mankietami i falbanką. Na szyi ma dwa sznury bursztynowych korali. Gorsecik ko­loru granatowego ma czerwone sznurowanie; spódnica jest granatowa, fartuszek w białe granatowe pionowe paski. W lewej ręce trzyma sierp, obok leży parę snopków zboża.

Tak podany strój jest zgodny z dawnymi opisami a także z pozostałymi resztkami stroju z tych lat. Dziewczyna na rycinie jest ubrana nazbyt strojnie, nie jest to więc zwyczajny strój kurpiowski – jak na wstępie zaznaczył rysownik.

Pod rysunkiem trzecim widnieje napis: „Kurpiów ubiór zwyczajny, zawsze używa­ny” na tym rysunku przedstawiony jest Kurp z wąsami, włosy długie a sukmana z fał­dami z sukna brązowego sięga za kolana. Kurp opasany jest skórzanym pasem z meta­lową klamrą. We wzniesionej ręce trzyma drwalską, szeroką siekierę, obok lina. Brą­zowe spodnie okręcają u dołu nawłoki a na stopach plecione chodaki. Podkreślić war­to iż u sukmany jest mały kołnierz.

Kurp ma na głowie futrzaną czapkę. Ubiór ten jest zimowym ubio­rem do pracy w borach. Podobne zimowe czapki noszono przed roga­tywkami. Pasy nosili przeważnie strzelcy.

Na czwartym rysunku widać kurpiowskiego bartnika z ciężkim zwojem lin bartnych, używanych przy wchodzeniu na drzewo bartne przy pomocy leziwa; jest to więc ubiór bartniczy. Jakoż o sukmanach bartniczych wiemy, że służyły nie tylko do ubrania, ale również za ochronę przed pszczołami, miały bo­wiem z tyłu kilkanaście lub więcej fałd ściąganych za pomocą mocnego sznurka. Ubiór bartników przetrwał do skasowania bartnictwa w lasach rządowych. Bartnicy w swych cha­rakterystycznych sukmanach znani byli i poza puszczą w lasach pry­watnych i gromadzkich gdzie były drzewa bartne jeszcze do 1890-1900 roku. Strzelcy będący w puszczach stróżami, pomocnika i osocznika – zwierzyny – nosili specjalny ubiór strzelecki który przetrwał do 1816 roku, tj do cza­su gdy Kurpiom zabroniono używać strzelb i skasowano bractwa strzeleckie. Resztki tego ubioru przetrwały jeszcze wśród gajowych i leśników do ostatnich dziesiątków lat.

Także Oskar Kolberg przechował w nie opublikowanej tece Nr. 8 opis ubioru kurpiowskiego, który podał A. Połujański w „Wędrówkach po Guberni Augu­stowskiej” „Zwyczajny ubiór Kurpiów (nowogrodzkich) u mężczyzn jest taki: Sukmana z sukna grubego szarego, u chłopaków krótka nad kolana, u starszych po kolana, z tyłu wiele i szeroko pofałdowana, z kieszeniami wyżej bioder urządzonemi. Pas rze­mienny szeroki lub wełniany czerwony. Kamizelka z perkalu czerwonego w żółte kwiaty. Majtki czyli spodnie szerokie, płócienne lub sukienne białe z wypustką czer­woną, albo też zieloną. Na głowie kapelusz niski z niewielkim rondem. Nogi obwinięte onucami płóciennymi ponad kostki, na które wkładają na stopę niekiedy łapcie z łyka, najczęściej zaś chodaki ze skóry bydlęcej, na kształt trzewika płytkiego zrobione i wkoło przewleczone sznurkiem do obwijania nogi i przymocowania onucy służą­cym; te to właśnie chodaki, oraz klumpie czyli trzewiki skórzane na podeszwie drewnianej, na Mazowszu zwano niewłaściwie «kurpiami».

„Kurp szlachcic nosił surdut długi z sukna grubego granatowego (kapota), i takież pantalony (spodnie), tudzież kamizelkę i chustkę na szyi, na głowie zaś czapkę ro­gatą z barankiem lub kaszkiet, a na nogach buty na święto – chodaki do roboty”.

„Kobiecy ubiór składa się ze spódnicy wełnianej lub płóciennej i z gorsetu. La­tem częstokroć spódnicę zastępują dwa fartuchy z przodu i z tyłu naprzeciwległe związane, które za powiewem wiatru dosyć wyraźnie kształt ciała i nóg wskazują. Włosów na głowie mężatki i wdowy nie plotą w warkocze, lecz zawiązują je roz­puszczone w chustkę dużą na kształt kołpaka”

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *