Wytwórcy i materiały

W dawnych czasach Kurpie nie szukali krawców w odległych miastach. Uczyli się krawiectwa sami i tylko igły nabywano od wędrownych kramarzy na wymianę za bursztyn i wosk. Ubiory męskie szyli przeważnie mężczyźni, gdyż do krajania gru­bego sukna trzeba było większej siły. Koszule, jaki i lżejsze części ubrania męskiego szyły kobiety; …

Obuwie i pończochy

Obuwie zwane tu obuciem przecho­dziło również szereg zmian; od plecio­nych z łyka, szmacianych łapci, do skó­rzanych chodaczków. Obuwie szyto z gru­bego płótna, sukna lub aksamitu z czer­woną kokardą na przodzie. Z czasem wprowadzono obuwie skórzane na obca­sach. Na codzień do pracy a nawet w drogę Kurpianki wolą chodzić boso, niosąc …

Czepki

Czepki noszone były dawniej po­wszechnie przez wszystkie mężatki od chwili oczepin. Po I wojnie światowej zostały one zarzucone. Można wyróżnić dwa typy czep­ków noszonych na Kurpiach; w północnozachodniej części szyto je z białe­go płócienka, w rodzaju mycek wią­zanych od tyłu. Z przodu były bogato fałdowane nad czołem i zdobione ta­siemkami, …

Czółka

Z dawniejszej literatury etnograficznej wiadomo, że czółka cołka był to strój głowy panny młodej i weselnych druhen, a więc obrzędowy strój dziewczyny do czasu ślubu. Nie nosiły go nigdy mężatki ani dzieci, natomiast dziew­częta nakładają je w czasie odpustów i przy noszeniu feretronów. W powszednie dni nakładano chusteczki lub – …

Uczesanie i nakrycie głowy

Uczesanie Kurpianek przechodziło różne koleje. Do połowy XIX wieku mę­żatki nosiły włosy rozpuszczone po ramio­nach, karku i plecach; później – przewią­zane barwną tasiemką a z czasem zapla­tały jeden gruby warkocz. Młode dziew­częta już wcześniej zaczęły nosić dwa warkocze zakończone kiścią włosów, które wiązały u dołu kolorową wstążką łącząc oba warkocze …

Barany i półbarany

Była to kobieca zwierzchnia odzież zimo­wa, której rodowodu trzeba szukać w sukma­nach, sukmankach i kożuchach męskich. Ubie­rały się w nie kobiety na zimowe chłody. O ubiorze tym czytamy, że na Kurpiach «ko­biety zamężne i wdowy ubierają się tak jak dziewczyny, lecz w miejsce kaftanka noszą barany i półbarany z sukna …

Sukmanki, szuby i okrycia zimowe

Młode dziewczyny nosiły jako strój odświęt­ny do gorsetów i czółek pewną odmianę kafta­nów zimowych. Były to okrycia długie przed kolana, z czarnego lub granatowego sukna fabrycznego. W lecie noszone tylko na podszew­ce, zimą – na wacie. Na takie zimowe kaftany brano sukno swojej roboty bez farbowania. O ta­kich kaftanach pisze …

Fartuchy i zapaski

Fartuchy utrzymywały się jako niezbędna część kobiecego ubioru kurpiowskiego na codzień i od święta. W pierwszym wypadku były podobne do kitlów, wykończone od dołu obrąbkiem, a po I wojnie światowej – obszywką z tasiemki oraz koronką swojej roboty. W okresie międzywojennym dziewczęta zaczęły nosić fartuchy całe z płótna ozdo­bione koronkami …

Kaftaniki

Kaftaniki zwane jakami służyły daw­niej do pracy i do wyjścia; nosiły je za­zwyczaj mężatki, rzadziej dziewczyny. Ja­ka jest to spencerek do pasa z rękawami, dawniej były w powszechnym użyciu wśród starszych kobiet. Krój taki jest nie­skomplikowany; plecy bez szwów, przody proste niemal luźne. Dół jaki obłożony jest plisą i tworzy …

Staniki

Staniki są strojem pośrednim między gorsetami a „jakami“, nie są strojem obrzędowym, raczej do wyjścia. Krótkie, z rękawami są bardziej dopasowane niż gorsety. Składały się z jednostajnego tyłu i dwóch przodów. Wycięcia były oblamowane ko­lorową plisą i zdobione guziczkami i „przy­strojeni”. Kobiety wyglądały w nich zgrab­nie i chętnie je nosiły …

Gorsety

W stroju uroczystym i świą­tecznym gorset, obok czółka, jest częścią nieodzowną. Dawniej no­szony był tylko przez dziewczęta, z czasem przyswoiły go sobie mło­de mężatki. Gorset w okolicach Myszyńca nazywają wystkiem. Gorset kurpiowski dopasowany jest z tyłu do pasa, niżej rozszerza się w klosz. W miejscach przedłu­żenia szwów są rozcięcia tworzące …

Spódnice

Pierwotnie zamiast spódnic nakładano dwa fartuchy z przodu i z tyłu. Z biegiem lat zaczęto szyć spódnice nie z dwóch, lecz nawet z pięciu części. Ponieważ spódnica kurpiowska jest dalszym ciągiem barwnych fartuchów, przeto jest do nich podobna, tak w kolorach, jak i w układzie podłuż­nych paseczków. Kurpianki tkają spódnice …

Koszule damskie

Dawne to lata, kiedy Kurpianki musiały zdobywać płótno na odrobek w innych, lepiej już zagospodarowanych stronach. Po przejściu do życia rolniczego, Kurpianki zaczęły również uprawiać len i tkać płótno. Miały widocznie sporo tych płócien skoro wydając córkę zamąż matka dawała jej malowaną skrzynię wyprawną a w niej 12 barwnych spódnic …

Ogólny opis kurpiowskiego ubioru kobiecego

Największy rozkwit kobiecego stroju kurpiowskiego nastąpił w XIX wieku. Przyczyniło się do tego rolnictwo zakładane na Kurpiowszczyźnie nadnarwiańskiej po świeżo wykarczowanych lasach, powszechna uprawa lnu i konopi a także hodowla owiec zaprowadzona w połowie ubiegłego wieku. Kurpianki nosiły białe koszule z haftowanymi kołnierzami. Początkowo haft biały ozdabiał również ramiączka i …

Torby podróżne

Torby były na Kurpiach powszechne od najdawniejszych czasów. Zewnątrz torba była owłosiona, co zabezpieczało wnętrze przed deszczem i śniegiem. Torby borsucze używane były jeszcze w połowie ub. wieku, potem zaczęto używać torby ze skór cielęcych. Torby zawieszane były na pasach rzemiennych, regulowanych przy pomocy żelaznych lub mosiężnych klamer. Dziś torby …

Rękawice i laski podróżne

Kije podróżne, laski i parasole były również dawniej często w użyciu. Puszczak idąc w dalszą podróż zabierał z sobą ulubio­ny kij, przeważnie sękaty jałowiec opalany w ogniu, z odpo­wiednią rączką, albo prażony w ogniu dębczak zagięty u jed­nego końca, zowiący się kociubą. Młodsi używali lżejszej laski, niekiedy z rzeźbionym zakończeniem. …

Fajki, krzesiwka, tabakierki

Trudno określić odkąd Kurpie zaczęli pa­lić tytoń w nieodstępnych fajkach. Wiadomo, że w XIX w. palili namiętnie i posiadali fajki swojego wyrobu a tytoń sprowadzali z Prus. Chwalili jednak machorkę sprzedawaną w miej­scowych kramach, jako zdrowszą od wszelkiej tabaki. Fajka kurpiowska czyli fefka zrobiona była z twardego brzozowego guza (z …

Pasy

Pasy służyły do przepasywania sukmany na czas zimowy lub do podróży, tylko strzelcy zawsze nosili pasy za które wtykali toporki. Pasy nabywano na jarmarkach. W początkach XIX wieku pasy kolorowe wyrabiano na miejscu, później sprowa­dzano je z Gdańska. Strzelcy mieli pasy rzemienne, ozdobne, nabijane mosiądzem i zapinane na kilka sprzączek. …

Obuwie męskie

Do obucia kurpiowskiego zaliczyć trzeba łapcie zwane niekiedy kurpiami, chodaki, okorki, kamasie, trzewiki i buty współczesne. Od Wójcickiego z 1842 r. wiemy, że Kurpik obuwie sam sobie plecie. Starsi Kurpiowie pamiętają, że ich dawne obuwie wyrabiano ze skóry i szmat. Łapcie z grubej kory lub świerkowego łubu nazywano krypcie, były …

Uczesanie i nakrycie głowy

Mężczyźni nosili włosy dłuższe, podcięte, starając się co by im włosy na ocy nie lazły. Starzy Kurpiowie strzygli czasem włosy na krótko, młodzież męska zapuszczała długie czupryny a strzyżenie włosów do skóry, jak w wojsku – uważała za dotkliwą karę. Zwykle pęk dłuż­szych włosów nad czołem był gładko „przygłaskany” przy …

Kożuchy

Były kożuchy wielkie na siwym samodziałowym suknie i kożuchy żółte bez su­kna; w obu wypadkach kołnierze były mocno okożuchowane puszystą wełną, stojące ponad głową. Od lewej strony Narwi na obszarze tak zwanej „kurpiowskiej szlachty” od Nowogrodu po Ostrołękę noszono burki sukienne z kapturami na głowę i klapami z tyłu; na …

Jaki, kamizelki, lejbiki

Jaki znane są Kurpiom od przeszło 100 lat; były one początkowo płócienne z partu, jakie się czasami dziś spotyka, z rękawami, a do II połowy ubiegłego wieku – z wy­sokimi kołnierzami stojącymi po uszy. Miały one dwa rzędy świecących guzików, po­tem zaś jeden rząd i były bez stojącego kołnierza. Kołnierz …

Sukmany

Sukmany na Kurpiach były wyrabiane z samodziałowego sukna w naturalnym kolorze wełny to jest w kolorze brązowym lub ciemnosiwym. Górna część sukmany przylegała do figury a zwano ją „wciętą”, dolna część szeroka zwana była spódniczką. Nazwy te pozostały jeszcze w użyciu podczas szycia sukman męskich zwanych niekiedy „czamarami” oraz sukman …

Spodnie męskie

Spodnie wszelkiego rodzaju zwano od dawna na Kurpiach portkami od partu, czyli grubego lnianego płótna nie zawsze bielonego, używanego od setek lat na szycie tej niezbędnej części ubrania męskiego. W zimie używano podobnych spodni białych, ale już sukiennych. Spodnie takie miały u góry z przodu klapę (fordakę) za­pinaną z boku …

Koszula męska

Męskie koszule do roboty szyto z białego lub zgrzebnego szarego płótna lnia­nego. Koszule na święta szyto z płótna cienkiego, bardziej bielonego, z wykładanym kołnierzykiem. Była to koszula typu przyramkowego, składająca się z dwu po­łów płótna połączonych na ramionach za pomocą przyramka. Rękawy zakończone mankietem miały pod pachami tak zwane ćwikle, …

Ogólny opis kurpiowskiego ubioru męskiego

Kurpiowski ubiór męski posiadał pewne zróżnicowanie zależnie od tego, czy był to strój bartników, strzelców czy też rolników. Najdawniejszy opis kurpiowskiego stroju męskiego zawiera wspomniany już poprzednio «Obraz statystyczny pow. przasnyskiego» z 1815 r. Rysunki zawarte w tym opisie nie odzwierciedlają całokształtu strojów kurpiowskich, być może że wzięto pod uwagę …

Zarys historyczny ubioru

Z dawnych akt i nadań wiemy, że ludność kurpiowska Puszczy Zielonej za­mieszkiwała ziemię nad środkową Narwią już w XIV wieku – o ubiorze jednak z tych czasów nie ma bliższych wiadomości. Najdawniejszy szczegółowy opis stroju kurpiowskiego z rysunkami znajduje się w „Obrazie (opisie) statystycznym powiatu przasnyskiego” z 1815 r. sporządzonym …

Obecny stan ubioru kurpiowskiego

Jak ubiór na codzień, tak i strój odświętny na Kurpiach jest już prawie na schyłku. Strój męski zaginął przed kilkudziesięcioma laty, kobiecy trzyma się je­szcze w miejscowościach, a właściwie w parafiach centralnych dawnej puszczy kur­piowskiej. Na targach w Kadzidle, a przede wszystkim w Myszyńcu, oglądać jeszcze możemy ubiór codzienny, malowniczy …