Przyczyny popularności kowalstwa

Nasuwa się pytanie, gdzie szukać przyczyn pojawienia się i tak znacznego: rozwoju omawianej dziedziny wytwórczości kowalskiej. Aby mówić jednak o przemianach w zakresie świadomości mieszkańców Kurpiowszczyzny konieczne jest spojrzenie wstecz na ich przeszłość.

W okresie pierwszych lat po skolonizowaniu terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, jak wynika z ówczesnych źródeł — ludność żyła tu w bezbożnictwie bez duszpasterzy, nie związana z żadnym stałym ośrodkiem kultu religijnego. Przenikała tu natomiast działalność ewangelicyzmu z sąsiednich Mazur, szerzył się również arianizm. Wpływy te, jak się wydaje, spowodowały raczej reakcję ze strony katolickiej diecezji w Płocku i Łomży, aniżeli przemiany w religijności Kurpiów. Pierwszym zdecydowanym aktem mającym przeciwdziałać „herezji” było założenie przez misję jezuicką kościoła nad granicą mazurską, w dzisiejszym Myszyńcu. To, że jezuici zajmowali się propinacją i mieli ciągle spory z konkurentami ze strony administracji starościańskiej, utrudniało im bardzo pracę duszpasterską. Wydaje się, iż założenie w dalszych latach kościołów w Kadzidle, Dąbrówce i Lipnikach również nie przyniosło od razu jakichś wyraźniejszych skutków. Na niemoralny żywot Kurpiów (szczególnie zaś kobiet), na wielką oporność ich w przyjmowaniu zasad głoszonych przez kościół, narzekają badacze Kurpiowszczyzny jeszcze w połowie XIX w. Pierwsze bardziej zasadnicze rezultaty akcji umoralniającej w stosunku do Kurpiów, prowadzonej głównie przez proboszczów, zostają osiągnięte dopiero w drugiej połowie XIX w.

Krzyże żelazne zwieńczające krzyże drewniane a – Brzozowy Kąt wyk. ok. 1880, b – Szwendrowny Most, wyk. ok. 1885r, c – Wolkowe, d – Turośl

Nagięcie miejscowej ludności do elementarnych nieraz praktyk religijnych, nakłonienie jej do najprostszych form kultu, stworzyło klimat niezbędny do przyjęcia się zwyczajów, które w innych rejonach kraju obowiązywały już od dawna. Wydaje się, że ten opóźniony proces, swego rodzaju wtórnej chrystianizacji w dalszych latach spowodował na Kurpiowszczyżnie silniejsze niż gdzie indziej natężenie dewocji i wszelkiego rodzaju najprostszych form kultu. Odnosi się dzisiaj wrażenie, że rozpowszechniająca się pod koniec XIX w, w tutejszych gromadach wiejskich i poszczególnych gospodarstwach potrzeba fundacji okazałych figur kutych była w jakiejś mierze jednym z przejawów tego rodzaju zjawisk.

Przegląd zachowanych zabytków tradycyjnej wytwórczości kowalskiej na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej pozwala się zorientować jak w poszczególnych grupach wyrobów dążenia i wartości artystyczne rosną lub słabną zależnie od przeznaczenia obiektów, od spełnianej przez nie funkcji podstawowej. Najsłabiej pod tym względem przedstawia się grupa narzędzi, przyborów i sprzętów związanych z pracą produkcyjną, o wiele lepiej – grupa wyrobów na potrzeby gospodarstwa domowego. Bardzo silnie zaznaczają się dążenia artystyczne w grupie spoideł, zaczepów i uchwytów – a w wytwórczości kutych krzyży osiągają szczytowe nasilenie.

Można, więc stwierdzić, że im słabiej poszczególne wyroby wiążą się z pracą produkcyjną, im bardziej

zbliżają się do wytworów nieutylitarych (np. krzyże) — tym bogaciej występują w nich elementy wybitnie dekoracyjne. Jednocześnie w miarę rozrastania tej dekoratywności — obiekty stają się coraz bardziej indywidualnym dziełem określonego twórcy-kowala, a coraz mniej — osiągnięciem zbiorowym całych pokoleń tych rzemieślników. Jeśli w narzędziach, przyborach i sprzętach służących do pracy można zasadniczo doszukiwać się wartości ukształtowanych w długotrwałym procesie stapiania się zbiorowych doświadczeń twórców i użytkowników, o tyle już w wytwórczości np. na potrzeby budownictwa, a przede wszystkim w kutych krzyżach, uwidacznia się piętno pochodzenia konkretnego warsztatu, czy nawet od twórcy o określonych upodobaniach i zdolnościach. Anonimowość tych dzieł, brak w większości wypadków jakichkolwiek danych o ich pochodzeniu, nie pozwala na ukazanie postaci autorów i tym samym na podjęcie próby przedstawienia istniejących zależności między charakterem poszczególnych wyrobów a indywidualnością ich twórców.

Charakter przedmiotów, które były świadomie dekorowane i rodzaj stosowanych technik zdobniczych pozwala sądzić, iż artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej rozwinęła się nie tyle pod wpływem potrzeb estetycznych samych twórców, czy też pod wpływem konkurowania ze sobą, ile pod silnym działaniem określanych zamówień społecznych. Tym tylko można na tym terenie wytłumaczyć brak zdobionych obiektów należących do narzędzi pracy samego kowala czy też mających przeznaczenie wyłącznie gospodarcze, a także brak zdobionych wyrobów, które były użytkowane w warunkach utrudniających ich oglądanie. Tak samo można tłumaczyć stosowanie przez nich takich głównie technik dekoratorskich, które wzbogacały kształt, kontur przedmiotu, z pominięciem jego płaskich powierzchni.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *