O wyrobie instrumentów i służących do tego narzędziach

Pomimo że ludność kurpiowska i okoliczna lubiła muzykę i posiadała instrumenty muzyczne, nigdzie w tych stronach nie powstała większa pracownia instrumentów. Ludzie do pracy tej byli, ale pomocy w tym zakresie nie można było uzyskać mimo czynionych starań u władz pań­stwowych. Toteż zdolni grajkowie wyrabiali sobie sami instrumenty, a z czasem kupowali gotowe, fabryczne, często obce wyroby. Istniało tylko parę warsztatów, gdzie naprawiano instrumenty, na przykład w Ostrołęce, Łomży, Nowogrodzie. Naprawą zajmowali się ludzie miej­scowi, sami też muzykalni. Za naprawy brali niedrogo, więc utrzymać się z tego nie mogli i uprawiali przy tym jeszcze jakieś popłatniejsze rzemiosło. Znałem rolnika, który mając sporo czasu w zimie wyrabiał skrzypce i niektóre z nich spieniężał.

Do wyrobu instrumentów omawianych w niniejszej pracy służyły majstrowi i samoukom przeróżne narzędzia, którymi zręcznie władali. Niektóre narzędzia były dawnej konstrukcji i bardzo pierwotne w swej budowie. Ważniejsze z nich omówimy po kolei.

Nożyk składany (kozik, cyganek)

Nożyk składany (kozik, cyganek) oraz inne noże krótsze lub dłuższe były zawsze najważ­niejszymi narzędziami dla chłopców chodzą­cych „za piosenką”. Nożyk składany (il. 3), do noszenia na sznurku u pasa lub guzika, służył między innymi do ścinania gałązek, wyrobu piszczałek, dudek. Nabywa się go na targach lub odpustach.

Nóż długi

Nóż długi mocny, do robót masywniejszych z drewna i rogu.

Nożyk mały

Nożyk mały krótki, mocny i ostry, do robót bardziej delikatnych: wiercenia wgłębień, a nawet otworów w drewnie, rogu itp.

Piła ‚leśna’

Piła „leśna” do chodzenia po lesie i wyszukiwania wcześniej upatrzonych odpo­wiednich gałęzi, do wyrobów domowych.

Piła drwalska pojedyncza

Piła drwalska pojedyncza (dla jednego czło­wieka). Obsada ręki z mocnego drewna, odpowiednio zakrzywiona lub wyrżnięta. Rżnie w jedną stronę „od siebie”.

Piłka ręczna

Piła ręczna do gałęzi, desek itp. obsłu­giwana przez jednego człowieka lub przez dwóch ludzi. Obsada z jałowca, grabiny, wią­zu itp.

Toporek

Toporek lekki do ścinania gałęzi, cio­sania itp. Wyrób miejscowych kowali. Noszo­no go dawniej za pasem po lesie, paśnikach itp.

Siekiera

Siekiera cięższa do użytku domowe­go, służąca do kopania karpiny, używana przez oryki itp. Wyrób miejscowy. Z wyrobu do­brych siekier i toporów znany był kowal J. Serwatka ze wsi Serwatki nad Pisą.

Łopata ‚rydel’

Łopata, „rydel” używana w tej for­mie przy kopaniu korzeni, na przykład na ligawki.

Warsztat (deska i kliniki)

Warsztat Gruba deska, najczęściej dwucalowa, z różnymi otworami służyła jako prymitywny warsztat dla różnych wiejskich majstrów samouków. Jej długość wahała się od 1 do 2 metrów, szerokość miała różną. Ka­wałki drewna przeznaczone do obróbki obsa­dzano w nią rozmaicie za pomocą kołków i kli­ników. Deskę kładziono na paru stołkach.

Krzemyki nożykowate

Krzemyki nożykowate zbierane na piaskach i wydmach. Służyły chłopcom niemal do ostatnich czasów jako narzędzia do skroba­nia drewna, rogu, kory, przy wyrobie fujarek itp. Nazywano je „okrzoskami”. Krzemykiem, przedstawionym na ilustracji nie tylko skrobano gałęzie lub rogi, ale i wiercono otwo­ry palcowe w dudkach.

Piła ręczna podwójna

Piłka ręczna do robót delikatniej­szych, na przykład przy wyrobie instrumentów, do piłowania deseczek. Obsada wykonana z jałowca, grabu. Długość około 20 do 25 cm.

Szydło proste (‚śpilorek’)

Szydło proste, „śpilorek”, cienkie i nieco płaskie, do robienia małych otworów w skórze, drewnie, rogu itp.

Cyrkiel do wyznaczania konturów korpusu skrzypiec i basetli

Cyrkiel dawnego typu, ze sznurkiem skręconym i knebelkiem. Służył do wyznacza­nia konturów korpusu basetli i skrzypiec. Ob­sada z jałowca.

Cyrkiel wiązowy mniejszy

Cyrkiel większy z drewna wiązowego, z regulatorem drewnianym na kliniki, ze sztyftami do kreślenia kół i łuków. Wysokość oko­ło 25 cm. Cyrkiel taki był w pracowni Win­centego Chętnika.

Cyrkiel do pomiarów grubości płyt skrzypcowych

Cyrkiel wykonany z dwóch rozwiera­jących się ostrych haków żelaznych. Służył do mierzenia grubości „dek” skrzypcowych w róż­nych jej odcinkach. Był w Muzeum Kurpiowskim, w Nowogrodzie Łomżyńskim; pocho­dził z pracowni Wincentego Chętnika.

Wiertło (‚drel’)

„Drel” przyrząd staroświecki do wier­cenia otworów w twardym drewnie, rogu, koś­ci i metalu. Wiercenie ułatwiało koło wpra­wiane w ruch obrotowy w obie strony. Przy­rząd taki spotykało się gdzieniegdzie u daw­nych majstrów do ostatnich czasów. Bywał róż­nej wielkości, nawet do 40 cm wysokości. Eg­zemplarz przedstawiony na rysunku znajdował się w Muzeum Kurpiowskim.

Żelazko do wypalania otworów

Żelazko, „żelazo” do wypalania otwo­rów w drewnie, na przykład otworów kołko­wych w „szyjce” [główce] skrzypcowej. Pręt żelazny upala się za każdym razem w żarze węglowym. Ten sposób robie­nia otworów jest często stosowany, gdyż moż­na go używać przy każdym gatunku drewna, bez obawy o jego pęknięcie, a otwory wypala­ne mają gładką powierzchnię. Otwory palcowe w różnych dudkach oraz otwory kołkowe w skrzypcach wyłącznie wypalano.

Młotek drewniany (‚baśka’)

Młotek drewniany, „baśka” używa­ny przy robotach, gdy mamy do czynienia z dłutem.

Młotek żelazny

Młotek żelazny mały wyrób miejsco­wych kowali do różnych robót, przy których nie wystarczy młot drewniany.

Pilnik (‚raszpla’)

Pilnik, drobna „raszpla” z jednej stro­ny płaski, z drugiej półokrągły, do wygładza­nia lub wyrównywania drewna w miejscach, gdzie inne narzędzia nie nadają się, na przykład przy wyrobie szyjek skrzypcowych [wraz z główkami], kołków („śrubek”) do strun, gałek itp.

Dłutka płaskie i żłobiaste

Dłutka płaskie i żłobiaste (trzy różne rodza­je), niezbędne szczególnie przy wyrobie skrzypiec „dłubanek”, gdzie nóż nie nadaje się do tego typu obróbki drewna.

Ośniki

Ośniki (różne rodzaje), służą do obróbki grubych gałęzi, korzeni przeznaczo­nych na ligawki, szczególnie ośniki przedsta­wione na pierwszych dwóch ilustracjach. Natomiast egzemplarze takie jak na trzeciej ilustracji służą przy obróbce „dek” [płyt] skrzypcowych i basetlowych od stron wewnętrznej i zewnętrznej. Ośnik zagięty w kształcie podkowy, ostry od dołu, służył nadto do wybierania drew­na w „dekach” skrzypiec nowoczesnych [to znaczy nie dłubanych, lecz sklejanych z od­dzielnych płyt i boczków]. Gru­bość „dek” reguluje się przy robocie za pomo­cą cyrkla.

Świdry gwintowe i łopatkowe

Świdry i świderki (różne rodzaje) gwintowe i łopatkowe, do wiercenia otworów w drewnie. Wymiary miały różne; wyrób miej­scowych kowali.

Cyrkiel wiązowy mniejszy. Zasięg ra­mion regulowany za pomocą sznurka i klinika. Wyrób rzemieślników na własny użytek.

Strug (‚gładyska’,’jebel’)

Strug, „gładyska”, „jebel”, gładzik, hebel, do gładzenia płaskich i równych desek, li­stewek itp. Narzędzie stolarskie u nowszych majstrów.

Formy do boków skrzypcowych

Różne formy drewniane, służące do wyginania w nich i zasuszania boków skrzyp­cowych (,,obłącków”), cienkich, dartych z sos­ny lub klonu listewek.

Klamerki do ściskania boków skrzypcowych

Różne klamerki drewniane, „ujmy”, służące do ściskania boków skrzypcowych przy ich sklejaniu. Do pomocy służyły odpowiednie kliniki.

Sznurek

Wyginanie ,,łubków”, obrabianych i wygoto­wanych w wodzie, odbywało się na mokro w specjalnych formach drewnianych przedstawio­nych na ilustracji. Wkładano w nie „łubki” („obłącki”), naciskano odpowiednim odcinkiem for­my i ściskano za pomocą drutu lub sznurków na przeciąg kilku dni. Po wyschnięciu formę umieszczano w suchym miejscu, wygięte „łubki” wyjmowano z formy.

Śruby z muterkami (‚ściski’)

Śruby z muterkami, „ściski”, całe z drewna, średnica około 6 cm, długość okcło 12 cm. Do ich wyrobu stosowano mocne drewno klonowe lub brzozowe. Nadawały się doskona­le do klejenia „dek” skrzypcowych. W warsztacie Wincentego Chętnika były ich dzie­siątki; wyrabiał je sam na własnej, samodziel­nie wykonanej, tokarni.

Śruba duża

Śruba duża, do ściskania sklejonych, drewnianych części instrumentów; średnica ra­my śrubowej około 20 cm. Powszechna daw­niej u stolarzy; bardzo potrzebna przy basetlach. Przy ściskaniu podkładało się pod śrubę deseczkę, żeby gwint nie kaleczył sklejonego przedmiotu. Śruby takie wyrabiał Wincenty Chętnik.

Znacznik

Znacznik, do znaczenia odległości na drewnie, szczególnie na wierzchnich „dekach” skrzypcowych, gdzie w oznaczone zagłębienie wpuszczany był długi i cienki „rant” [żyłka] z czarnego miejscowego dębu. Da­wny typ narzędzia miejscowego wyrobu.

Do wiązania form z wygiętymi „obłąckami” [boczkami] do przywiązywania sklejonych podstrunnic i szyjek skrzypcowych itp. służyły zwoje mocnego sznurka konopnego,     samodzielnie wyrabianego, bądź drutu.

Piła nowszego typu

Przy wyrobach w drewnie, stolarze zwłasz­cza, używali piłki nowszego typu, o róż­nej, zależnej od zastosowania, szerokości.

Pracę przy wyrobie instrumentów grajkowie traktowali z zamiłowaniem; tak samo przy na­prawach lubili „dułcyć” godzinami i całymi dniami. Dopiero po wypróbowaniu instrumentu oddawali go właścicielowi.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *