Odrębność kowalstwa kurpiowskiego

Nasuwa się jeszcze pytanie, w jakim stopniu artystyczna twórczość kowalska Kurpiowszczyzny omawianego okresu stanowi zjawisko oryginalne, ukształtowane na miejscu, niepowtarzające się. Niektóre spośród składających się na nią wartości można odnaleźć w rzemiośle kowalskim występującym na sąsiednich terenach Mazowsza i Podlasia. Żelazne narzędzia, przybory i sprzęty używane do pracy z tych …

Przyczyny zamiłowania Kurpiów do zdobień

Przypuszczenie o kształtowaniu się charakteru artystycznej twórczości kowalskiej głównie pod wpływem określonych zamówień społecznych znajduje dalsze potwierdzenie w uwagach na ten temat samych kowali oraz użytkowników ich wyrobów. Informatorzy — mieszkańcy wsi położonych na pograniczu Kurpiowszczyzny i obszarów z nią sąsiadujących — mając możliwość stałego porównywania występujących stosunków w tych …

Przyczyny popularności kowalstwa

Nasuwa się pytanie, gdzie szukać przyczyn pojawienia się i tak znacznego: rozwoju omawianej dziedziny wytwórczości kowalskiej. Aby mówić jednak o przemianach w zakresie świadomości mieszkańców Kurpiowszczyzny konieczne jest spojrzenie wstecz na ich przeszłość. W okresie pierwszych lat po skolonizowaniu terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, jak wynika z ówczesnych źródeł — ludność …

Kute krzyże kurpiowskie

Trzecią spośród przedstawianych grup stanowiłyby wyroby o przeznaczeniu nieutylitarnym — kute krzyże (figury). Na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej występowały w omawianym czasie dwa zasadnicze ich rodzaje — krzyże uzupełniające inne obiekty i krzyże samoistne. Figury pierwszego rodzaju stanowiły zwieńczenia krzyży drewnianych (przydrożnych i cmentarnych), kapliczek, bram cmentarnych oraz szczytów budynków …

Okucia kurpiowskie

Drugą grupą wyrobów kowalskich byłyby różnego rodzaju okucia (żelazne spoidła, zaczepy i uchwyty), używane głównie do wozów wyjazdowych — wasągów, wasążków, sani oraz do drzwi budynków mieszkalnych. Wszystkie te wyroby pełniły ważną rolę w konstrukcjach drewnianych. Łączyły, wzmacniały lub całkowicie zastępowały części drewniane w miejscach szczególnie narażonych na ich zużycie. …

Kute narzędzia i przybory kurpiowskie

W narzędziach, przyborach i sprzętach używanych w gospodarstwie domowym dochodziło jeszcze zdobienie partii niezwiązanych bezpośrednio z pracą, nienarażonych na stałe niszczenie się. W krzesiwkach były to uchwyty, w drejfusach — górne końce nóg, a w przetykach — główki. Zdobinę stanowił powtarzający się motyw kulistych lub esowatych wygięć końców prętów, często …

Główne wytwory kowalskie

Przystępując do omówienia przejawów artystycznej twórczości w produkcji kowalskiej na terenach Kurpiowskiej Puszczy Zielonej w tym właśnie okresie, wydaje się konieczne wprowadzenie klasyfikacji analizowanych wyrobów w oparciu o kryterium pełnionej przez nie funkcji. Głównymi grupami wyrobów kowalskich byłyby: 1) narzędzia, przybory i sprzęty do pracy: a) w rolnictwie i zajęciach …

Rozwój kowalstwa na Kurpiach

Trudno powiedzieć, jakie zmiany nastąpiły w produkcji kowalskiej z nastaniem XIX w., brak bowiem w tym zakresie jakichkolwiek danych. Można jedynie przypuszczać, że pod wpływem pewnej stabilizacji stosunków gospodarczych na terenie Kurpiowszczyzny i przeszło wiekowej osiadłości gospodarstw, doszło do ich okrzepnięcia, a zatem i wzrostu potrzeb, co odnosiło się również …

Trudne początki kowalstwa na Kurpiach

Na przestrzeni niezbyt rozległego okresu — mniej więcej od osiemdziesiątych lat XIX w. do I wojny światowej — rozwinęła się w obrębie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej artystyczna twórczość kowalska. Charakter tej twórczości nie mógł być w tym okresie wynikiem oddziaływania, tak jak w innych rejonach Polski, długotrwałych tradycji rzemiosła i wielowiecznego …

Walory estetyczne rzeźby kurpiowskiej

Pozostaje jeszcze zastanowić się nad czynnikami, które wpłynęły na wielkie zaangażowanie rzeźbiarzy w prowadzoną pracę. Zacznijmy od bliskiego nam za­gadnienia jakim jest wrażliwość estetyczna. Wywiady przeprowadzone z rzeźbiarzami zgodnie z kwestio­nariuszem dostarczyły materiału potwierdzającego te­zę, iż wrażliwość estetyczna ludowych twórców często nic pozostaje w związku bezpośrednio proporcjonal­nym do osiągnięć twórczych, …

Rzeźbiarze zawodowi i niezawodowi

Przyjmując, że wszystko to są czynniki oddziału­jące na właściwości formalne rzeźby, nie można jej tu traktować jako zjawiska jednolitego. Niewątpliwie muszą istnieć różnice między warsztatem rzeźbiarza zawodowego, który uprawia swe rzemiosło stale, dochodząc dzięki temu do sprawności kształtowania, ale także i do pewnego manieryzmu — a warsztatem rzeźbiarza niezawodowego, podejmującego …

Tematy rzeźb kurpiowskich

W zestawie tematów występujących w rzeźbie Kurpiowszczyzny należy wyodrębnić 2 podstawowe typy: tzn. sakralny i świecki. Obydwa występują od najwcześniejszych lat omawianego okresu. Tym nie­mniej od połowy XIX do początków XX w. tematyka świecka była tu reprezentowana słabo i w wytwo­rach niezupełnie odpowiadających temu, co rozumie­my przez rzeźbę, bo tylko …

Proces rzeźbienia

Określając sam proces rzeźbienia wypada powie­dzieć, iż jest to proces stanowiący wypadkową nie tylko rodzaju użytego klocka (jego kształtu i gatun­ku drewna) oraz zestawu narzędzi, lecz również okreś­lonych umiejętności twórcy, właściwego jemu sposo­bu planowania i realizowania kolejnych zabiegów technicznych. Przebiegu tego procesu u dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich nie możemy niestety odtwo­rzyć. …

Narzędzia rzeźbiarzy

Fakt, iż większość spośród omawianych rzeźbia­rzy wywodziła się spośród cieśli i stolarzy nie po­zostawał bez wpływu na rodzaj stosowanych przez nich narzędzi. I tak wydaje się, że już dawniejsi rzeźbiarze używali obok narzędzi powszechnie stoso­wanych na wsi do obróbki drewna (siekiery, cieślicy, skoblicy i noża) również ośnika, struga, a także …

Konserwacja drewna do rzeźbienia

Proceder suszenia drewna stosowany przez żyją­cych dzisiaj mistrzów jest tak rozbudowany, że z pew­nością musiały go kształtować doświadczenia długiej tradycji. Nasuwa się jednak pytanie czy owe złożone zabie­gi przygotowania tworzywa były dokonywane każdo­razowo przez wszystkich dawnych rzeźbiarzy. Można, bowiem przypuszczać, że niektórzy z nich, ci przynaj­mniej którzy wędrowali, musieli w …

Rodzaje drewna używane do rzeźbienia

Przystępując obecnie do omówienia narzędzi i spo­sobów pracy stosowanych przez miejscowych rzeźbia­rzy dawniej i dzisiaj należy stale mieć na uwadze zachodzące w tej dziedzinie zmiany, zależne od okresu twórczości, a także od różnic indywidualnych a zmierzające do zapewnienia możliwie największej ekonomii pracy. Proces ten u rzeźbiarzy traktujących swą twórczość jako …

Konstanty Chrostek – rzeźbiarz kurpiowski

Konstanty Chrostek jest najmłodszym spośród omawianych rzeźbiarzy. Urodził się w Jazgarce w 1910 roku. Pochodzi z rodziny rzemieślniczej. Dziadek jego był cieślą i stolarzem, ojciec – kowa­lem, Ukończył 4 odziały szkoły podstawowej. Spośród licznego rodzeństwa wyróżniał się skupieniem, powol­nością i rozwagą w działaniu, stronieniem od swawoli i zabaw. Jak nam …

Bolesław Polak – rzeźbiarz kurpiowski

Bolesław Polak urodził się w 1904 r. w Podgórnem koło Turośli w pow. kolneńskim. Ojciec jego był gajowym. W Lipnikach, gdzie ma obecnie dom i gospodarstwo, mieszka od ósmego roku życia. Miał dziewięcioro rodzeństwa. Po śmierci matki i powtór­nym małżeństwie ojca oddany został na służbę do krewnych w Nasiadkach. Miał …

Franciszek Golan – rzeźbiarz kurpiowski

Franciszek Golan urodził się w 1898 r. w Golance w pow. Ostrołęka, gdzie mieszka do dzi­siaj. Pochodził z rodziny małorolnych. Brał udział w wojnach w 1920 i 1939 roku, przebywał też w tym czasie w różnych krajach: „dzie ja nie obsed, to za mnie wrona kości nie zniesie.” Pobyt w …

Jan Sęk – rzeźbiarz kurpiowski

Jan Sęk urodził się w Ptoszycach w 1876 r. Jego dziadek należał do zamożnych gospodarzy (po­siadał 2 włóki ziemi). Ojciec Jana Sęka odziedziczył całą włókę. Nagła jego śmierć nie pozwoliła jednak, aby Jan Sęk miał lekkie dzieciństwo. Gospodarstwo po zmarłym objął stryj i wypędził wdowę z gospo­darki. Jan Sęk z …

Pozostali rzeźbiarze kurpiowscy

Kaczyński i Raczkowski nie byli jedynymi rzeź­biarzami jacy działali na terenie Kurpiowszczyzny w 2. ,poł. XIX w. Jako następnego pod wzglądem .po­pularności wymieniają informatorzy Czerwiń­skiego. Żył on w drugiej poł. XIX i na począt­ku XX w. Pochodził z rodziny żydowskiej, za­mieszkałej w którymś z pobliskich miasteczek. Przez jakiś czas mieszkał …

Łukasz Raczkowski – rzeźbiarz kurpiowski

O drugim z kolei sławnym rzeźbiarzu kurpiowskim Łukaszu Raczkowskim, chociaż młodszym i dłużej żyjącym niż Kaczyński, zachowało się nie­wiele wiadomości. Raczkowski pochodził z „ludzi przychodnych” rodem spod lub z samego Nowogrodu nad Narwią. Do jego dalekich krewnych należą ży­jący dziś w Kadzidle Raczkowscy. Pamiętają oni jesz­cze swego dziadka — garbarza, …

Andrzej Kaczyński – rzeźbiarz kurpiowski

Andrzej Kaczyński urodził się w dwudzie­stych latach XIX w. we wsi Jeglijowiec w pow. Ostrołęka. Data jego urodzin nie jest znana. Wiado­mo, że zmarł w 1902 r. mając około 80 lat. Pochodził z rodziny luźniaków, a być może nawet wyrobników — najuboższej warstwy miejscowej ludności. Podobno dzięki krewnym, czy też …

Rozwój rzeźby kurpiowskiej

Przechodząc do analizowanego w pracy okresu, zastajemy na interesującym nas obszarze wielorakie formy ekspozycji rzeźby sakralnej, a przede wszyst­kim silne nasycenie jej obiektami zarówno miejsc kultu masowego (kościół, cmentarz, drogi), jak i miejsc kultu o węższym zasięgu (dom, zagroda). W odniesie­niu do tego czasu możemy również mówić o istnieniu, chociaż …

Pierwsze rzeźby na Kurpiach

Rzeźby w drewnie postaci świętych i boskich na­zywane są powszechnie na terenie Kurpiowszczyzny „figurami”. Dopiero w ostatnich czasach zaczęto na­zywać je również „osobami”, „osóbkami” lub „wierzbami” (od czasownika wierzbie — rzeźbić). Najstarsi z moich informatorów, urodzeni w latach 70-ych, 80-ych ub. wieku nie używali tych ostatnich nazw. Znamienne jest przy …